Over het Cruijffiaans
     de zinsneden van een taalgoochelaar

De grootste Nederlander in de geschiedenis ooit is toch wel de Leidse schilder Rembrandt. Niet tijdens zijn leven, doch zijn vermaardheid groeide in de loop van de twintigste en eenentwintigste eeuw uit tot wereldniveau. Op het moment, en eigenlijk al jaren, is Cruijff, meer respectvol de heer Cruijff, het grootste Europese voetballende fenomeen ooit, de bekendste Nederlander ter wereld. Hij was niet slechts een goede en bekwame voetballer op het veld met intuïtie voor mogelijkheden in onmogelijke omstandigheden, maar eveneens de architect van een eigen soort Nederlands met een eigen idioom. Hij kan waarlijk ‘praten als Brugman‘, maar in feite kunnen we beter stellen dat hij meer kan ‘praten als Cruijff‘, wat ook wel als het Cruijffiaans wordt aangeduid, een taal vol onvoorziene paradoxen.

Zijn taalgebruik is het echter wat hem vermaard heeft gemaakt na zijn voetbalcarrière. Hoe hij de uitdrukkingen bedenkt is onnavolgbaar en in eerste instantie ook zeer ongewoon. Als we over het weer praten en ik zeg tegen u dat het ‘buiten binnen is dan warmer’, dan bent u eerst geneigd te denken dat u het verkeerd hebt verstaan. Maar u hebt het goed verstaan, echter, de volgorde van de woorden is niet wat u verwachtte. U denkt dat uw verstand u even in de steek heeft gelaten. Maar dat is echt niet zo. Lees het nog maar eens en denk erover na wat wél de bedoeling was om gezegd te worden.

Even terug naar meneer Cruijff, wel met een C, een ij - ie jee - en dubbel ff dus. Al een merkwaardige en niet typisch Nederlandse schrijfwijze op zich. In het buitenland hebben ze er moeite mee en kunnen ze deze naam alleen maar uitspreken als ongeveer iets dat op Croif of Croeif lijkt. Maar dat is wel te billeken. Dat hij wereldwijd wat makkelijker bekend kon worden en menigeen wist aan te spreken, kan mede te danken zijn aan deze eenlettergrepige achternaam van hem, want die spreekt beter en sterker uit dan het tweelettergrepige Johan, zoals zijn voornaam luidt. Zijn spraak had als leraar de straat, maar zijn redenaarskunst en vermogen om zaken op een aparte en in eerste instantie krom lijkende wijze onder woorden te brengen is iets eigens van hem. En, ere wie ere toekomt, zijn grote roem draagt hij in bescheidenheid. Hij komt ook nog eens als gedegen voetbalanalist naar voren zoals hij dat in NOS studio sport bewijst. Ook wat andere zaken betreft, je kun het niet bedenken of hij heeft er in zijn terminologie wel een mening over.

Zijn beroemdste uitspraak is wel “ieder nadeel hep zijn voordeel’. Dat is nog eens iets negatiefs toch nog positief bekijken! Deze uitspraken doet hij met een droog gezicht, terwijl het anderen hun lippen doet splijten omdat ze er een dikke humor in zien. Zijn woordkeus kan hij deels ook aan het Engels en Spaans ontlenen, want hij spreekt beide. Dan zet hij kennelijk een Spaans woord om naar een Nederlands en heeft het er de schijn van dat hij, door de gebezigde woorden, een geletterd iemand is. Want een simpele voetballer is niet op de hoogte van een jargon dat woorden als inherent, capabel en kapittel gewoonlijk gebruikt, wat Cruijff wel doet. Of, weet hij wel wat hij in feite zegt? Want als je een uitpraak doet zoals “utopieën wie nooit gebeuren", terwijl een utopie al iets is dat nooit zal gebeuren en je daarmede iets dus gewoon dubbel zegt, terwijl de spreker zich dat helemaal niet bewust is, dan moeten we dat maar als kenmerk van het Cruijffiaans door de vingers zien.

Heeft hij meer van die markante uitspraken op zijn naam staan? Ja, inderdaad, en enkele ervan schotelen we u hier voor. Wat denkt u van ‘als je te laat bent moet je eerder beginnen’. En als commentaar op de vraag wie er zou winnen van de wedstrijd Ajax tegen Milaan (’96) gaf hij eenvoudigweg te kennen dat ‘Italianen kennen niet van je winnen, maar je ken wel van ze verliezen.”, wat meer aandoet als een eigenlijk dubbelzinnige Delphische orakelspreuk: het kan allemaal waar zijn, maar de waarheid, als die er al is, moet nog blijken. Hoe komt het nu dat je Cruijff niet onmiddellijk op zijn woorden kunt pakken? Hij zelf meent omdat hij nadenkt over iets en hij verwoordt dat als: “Voor ik een fout maak, maak ik die fout niet.“ Kan het nog sterker! Had iedereen die eigenschap maar, nietwaar.

Een fijne dag nog verder.

Een reactie van Johan Cruijff zelf hierop was: "Ik weet dat ik mij soms in nogal krom Nederlands uitdruk, maar ik heb de indruk dat men mij over het algemeen vrij goed begrijpt."